Woman to Go - Vergeten vrouwen krijgen een stem bij kunstenaar Mathilde ter Heijne

Voor een gesprek over haar werk ontmoette ik Mathilde ter Heijne 12 juni jl. in het etablissement Spreegold in de Berlijnse wijk Prenzlauer Berg, waar zij al jarenlang woont en werkt. Ondanks haar drukke agenda maakte zij ruimhartig tijd vrij om te vertellen over haar kunstenaarschap, haar inspiratiebronnen en haar voortdurende zoektocht naar verborgen verhalen uit de geschiedenis.

Allereerst condoleerde ik haar met het recente overlijden van haar vader Bert ter Heijne, die in 1938 in Tubbergen is geboren. Plotseling leek de afstand tussen Twente en Berlijn een stuk kleiner. Dat gevoel werd versterkt door het feit dat haar moeder afkomstig is uit Ootmarsum. De Twentse wortels blijken nog altijd een herkenbaar onderdeel van haar levensverhaal.

Mathilde ter Heijne behoort al decennialang tot de internationaal gewaardeerde kunstenaars van haar generatie. Na haar opleiding aan de Stadsacademie Maastricht en de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam werkte en woonde zij achtereenvolgens in New York, China en uiteindelijk Berlijn. Daar ontwikkelde zij een veelzijdige artistieke praktijk waarin video, performance, installatiekunst en participatieve projecten samenkomen. Tegenwoordig is zij hoogleraar Performance and Time-Based Arts aan de Universität der Künste Berlin.

In haar werk onderzoekt Ter Heijne hoe geschiedenis wordt geschreven en welke stemmen daarin vaak ontbreken. Vooral de positie van vrouwen binnen de geschiedschrijving vormt een terugkerend thema. Volgens haar zijn talloze vrouwen die in hun eigen tijd van grote betekenis waren, uit het collectieve geheugen verdwenen, terwijl hun mannelijke tijdgenoten vaak wel een plaats in de geschiedenisboeken hebben behouden.

Die gedachte vormt de basis van haar internationaal bekende project Woman to Go. Dit sinds 2005 voortdurend groeiende archief bestaat uit honderden ansichtkaarten waarop vergeten vrouwen centraal staan. Op de voorzijde staat een historisch portret, terwijl op de achterzijde het levensverhaal wordt verteld van een vrouw die in haar tijd een bijzondere bijdrage leverde aan de samenleving. Bezoekers mogen de kaarten gratis meenemen en verspreiden, waardoor deze verhalen zich ver buiten de muren van musea en tentoonstellingen kunnen blijven verspreiden.

Tijdens ons gesprek kwam ook een bijzondere Twentse toevoeging aan dit project ter sprake. Voor Woman to Go stelde ik Mathilde ter Heijne een biografische beschrijving ter beschikking van Mietje Stroot, geboren in 1819 in Tubbergen. Zij was de grondlegger van de congregatie die later bekend werd als de Zusters van de Voorzienigheid en groeide uit tot een belangrijke religieuze persoonlijkheid binnen de geschiedenis van Twente.

Hoewel haar naam binnen kerkelijke kring nog altijd bekend is, is zij daarbuiten grotendeels in vergetelheid geraakt. Juist daarom sluit haar levensverhaal naadloos aan bij de doelstelling van Woman to Go: het zichtbaar maken van vrouwen die een wezenlijke bijdrage hebben geleverd aan de samenleving, maar nauwelijks een plaats kregen in de officiële geschiedschrijving.

Ter Heijne reageerde enthousiast op de biografie. Het verhaal van Mietje Stroot zal worden opgenomen in het project en daarmee onderdeel worden van een internationaal netwerk van verhalen over vrouwen uit uiteenlopende landen, culturen en tijdperken.

Die opname is typerend voor de werkwijze van Ter Heijne. Haar kunst beperkt zich niet tot de muren van een museum, maar zoekt actief de verbinding met gemeenschappen, lokale geschiedenissen en persoonlijke herinneringen. Kunst wordt zo niet alleen een vorm van expressie, maar ook een middel om vergeten verhalen opnieuw tot leven te brengen.

Wat haar werk bijzonder maakt, is de combinatie van historische diepgang en maatschappelijke actualiteit. In een tijd waarin vragen rond identiteit, inclusie en collectief geheugen steeds nadrukkelijker op de voorgrond treden, laat Ter Heijne zien dat geschiedenis geen vaststaand gegeven is. Iedere generatie bepaalt opnieuw welke verhalen worden verteld, welke stemmen worden gehoord en welke mensen worden herinnerd.

Dankzij Woman to Go krijgt nu ook een vrouw uit Tubbergen een plaats in die voortdurende hervertelling van de geschiedenis. Daarmee verbindt Mathilde ter Heijne niet alleen verleden en heden, maar ook Twente en Berlijn. Soms begint een internationaal verhaal immers met een vergeten naam uit een klein Twents dorp.

Het was een inspirerende ontmoeting. Als blijvende herinnering ontving ik van haar het boek If It's Me, It's Not Me, dat zij voorzag van een persoonlijke opdracht - een passend slot van een gesprek over herinnering, identiteit en de kracht van verhalen die anders verloren dreigen te gaan.

Martin Paus